Ötən gün Yəməndə husi qiyamçıları bir çoxunun gözləmədiyi halda son illərin ən böyük strateji üstünlüyünə nail olublar. Onlar Qırmızı dənizdə Moha liman şəhərini, Yəmənin Qırmızı dənizdəki adalarını, yaxud 2,5 min kv. km ərazini ələ keçirməklə regionda gərginliyi artırıblar.

Bir həftədən artıq davam edən döyüşlər nəticəsində hərbçilər və silahlı birləşmələrin döyüşçüləri də daxil olmaqla 500-dən çox adam ölüb, 18,5 min nəfər evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalıb.

İddia olunur ki, əvvəlcə Səudiyyə Ərəbistanı Yəməndə genişmiqyaslı döyüş əməliyyatlarına başlayıb. Husilər bu həftənin əvvəlində Səudiyyə Ərəbistanını həbsxanaya zərbə endirməkdə ittiham ediblər. Onların məlumatına görə, hadisə nəticəsində 32 nəfər həlak olub, çoxlu məhbus dağıntılar altında qalıb.

Husilər Səudiyyə Ərəbistanı ərazisinə zərbələr endiriblər. Krallığın başçılıq etdiyi koalisiyanın məlumatına əsasən, qiyamçılar ballistik raketlər və pilotsuz təyyarələrlə Səudiyyənin Abha, Xamis-Muşayt və Cizan şəhərlərinə hücum ediblər. Son hücumlardan birinin nəticəsində Krallığın cənubunda 73 mülki sakin zərər çəkib.

Bildirilib ki, Krallıq kütləvi hava zərbələri ilə cavab verib. Husilərin iddiasına görə, Səudiyyə aviasiyası Yəmənin Taiz, Hodeydə, Əl-Cövf və Marib vilayətlərinə təxminən 40 zərbə endirib.

Mövcud gərginlik 2022-ci ildən bəri Yəməndəki vətəndaş müharibəsinin qarşısını alan kövrək atəşkəsin pozulması ilə də nəticələnə bilər. Bu həm də 2022-ci ildən 2026-cı ilin yayınadək Səudiyyə Ərəbistanı ilə husilər arasında qeyri-rəsmi şəkildə əməl olunan atəşkəsə son qoydu.


Münaqişə 2014-cü ildə - husilər Yəmənin paytaxt Sananı ələ keçirəndən sonra başlayıb. 2015-ci ilin martında isə Səudiyyə Ərəbistanının başçılıq etdiyi koalisiya vəziyyətə müdaxilə edib.

İndiki gərginlik bu ilin iyulundan Səudiyyə Hərbi Hava Qüvvələrinin Sana beynəlxalq hava limanına zərbələr endirərək husi nümayəndə heyəti olan İran təyyarəsinin enməsinin qarşısını alandan sonra yaranıb. Bundan sonra husilər atəşkəsin pozulduğunu elan edərək Səudiyyə Ərəbistanına dəniz blokadası tətbiq etməyə başladılar.

Bu ilin avqustunda isə Krallıq tərəfindən dəstəklənən, beynəlxalq səviyyədə tanınmış Yəmən hökumətinin Sananı yenidən nəzarətə almaq məqsədilə ölkə üzrə genişmiqyaslı əks-hücuma keçməsi də prosesin sürətlənməsinə səbəb olan amillərdən sayılır.

Məlumatlara əsasən, Yəmən əhalisinin 60 faizinin yaşadığı ərazini husilər nəzarət altında saxlayır.

Husilərin belə uğuru nə ilə bağlıdır? Ağıla gələn ilk amil İranla bağlıdır. Çünki İslam Respublikası husilərin başlıca sponsoru sayılır. Onların raket və dronlarla təchiz edilməsində də onun əsas rol oynadığı istisna edilmir. Çünki qiyamçıların belə bir texnologiyaya malik olması inandırıcı sayılmır. Bildirilib ki, onlar hökumət qüvvələrinə, həm də onun arxa cəbhəsinə zərbələr endirmək üçün kütləvi kamikadze dronlardan və ballistik raketlərdən istifadə ediblər.

Bu qarşıdurmada Səudiyyə Ərəbistanının döyüşlə bağlı hesablamasının doğru olmadığını da ehtimal etmək olar. Düşünmək olar ki, ABŞ və İsrailin hücumlarından sonra İranın hərbi cəhətdən, yaxud husilərə yardım baxımından zəiflədiyi güman edilib. Ona görə də İrandan gələn husilərin Sana hava limanında düşməsinin qarşısı alınıb.


İran ABŞ və onun müttəfiqlərinə regionda əlavə problem yaratmaq üçün husiləri aktivləşdirib. Çünki Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış mübahisəli nəzarət məsələsi ilə qarşı tərəfə müqavimət göstərməkdə çətinlik çəkir. Ona görə də əlavə qüvvələr meydana çıxarılıb. Livanda "Hizbullah"ın tərk-silah olmaq istəməməsi, İraqda "Həşdi-Şəbi"nin ara-sıra özlərini göstərməsini qeyd etmək olar. Bundan başqa, HƏMAS, "Hizbullah", İraq və Suriyada kənarda qalmış iranyönlü döyüşçülər və İslam Respublikasında hazırlıq keçmiş başqa silahlıların da husilərin sıralarına cəlb edildiyini ehtimal etmək olar.

Qiyamçılar Bab-əl-Məndəb boğazını ələ keçirməklə ABŞ və müttəfiqlərinin akvatoriyadan keçən gəmilərinin, neft tankerlərinin hərəkətini məhdudlaşdıra bilərlər. Ona görə də bu yolla regionda nəqliyyat müəyyən mənada İranın nəzarətinə keçə bilər.

Başqa bir tərəfdən isə İranın zəifləməsi həm də Yəməndə husilərin məğlubiyyəti üçün şərait yaradar. Bunun baş verməməsi üçün qiyamçılar regionda İrana yönələn hücumu üzərlərinə götürürlər.

Qiyamçıların əldə etdiyi indiki üstünlük Tehrana husilər vasitəsilə ABŞ-yə müqavimət göstərməyə imkan verər.

Yaranmış vəziyyət həm də qlobal yükdaşımaların təhlükəsizliyinə təhdid sayılır. Çünki Hörmüz boğazı faktiki olaraq istifadəsiz qaldığından Səudiyyə Ərəbistanı neft ixracının böyük bir qismini Qırmızı dəniz vasitəsilə daşıyır. Husilərin Bab-əl-Məndəb istiqamətində üstünlüyü bu marşrut üçün də təhlükə yaradır.

Odur ki, Yəmənin Qırmızı dəniz sahillərinin ələ keçirilməsi Yaxın Şərqin neft marşrutları üzərində nəzarət uğrunda daha geniş mübarizənin bir hissəsinə çevrilir. Başqa sözlə, boğazlara kim nəzarət edirsə, nefti də o daşıya bilər. Buna görə də qiyamçılar Bab-əl-Məndəb boğazı yaxınlığında möhkəmlənsələr, regionun dünya enerji bazarına çıxan iki əsas dəniz yolundan biri də təhlükə altına düşəcək. Bu həm də İranın iki boğaza nəzarəti ilə müşahidə olunar.

Qeyd edək ki, boğaz Qırmızı dənizin ən cənubunda yerləşir, onu Ədən körfəzi və Hind okeanı ilə birləşdirir. Uzunluğu təxminən 100 km, ən dar yerində eni isə cəmi 30 km təşkil edir. Boğaz Ərəbistan yarımadasındakı Yəməni Afrika Buynuzundakı Cibuti və Eritreyadan ayırır.


Onu da vurğulamaq lazımdır ki, Qırmızı dəniz Avropa ilə Asiya arasında başlıca dəniz dəhlizidir. Bu səbəbdən Bab-əl-Məndəb ənənəvi olaraq dünyanın ən sıx gəmiçilik yollarından sayılır. Çünki neft tankerləri və yük gəmiləri oradan keçərək Süveyş kanalına, sonra Aralıq dənizinə çatır. Bu marşrut Asiyadan Avropa və Şimali Amerikaya gedən yolu minlərlə kilometr qısaltmağa imkan verir.

İnformasiyalara əsasən, 2024-cü ildə husilər Qəzza müharibəsi fonunda Qırmızı dənizdə gəmilərə hücum etməyə başlayanda Süveyş kanalından keçən gəmilərin hərəkəti kəskin azalmışdı. Ötən müddət ərzində bu hələ də əvvəlki səviyyədə bərpa olunmayıb. "IMF PortWatch" məlumatına görə, 2023-cü ildə kanaldan 26 895 gəmi keçib ki, bu da sutkada orta hesabla 73,7 gəmi deməkdir. 2024-cü ildə göstərici 14 498-ə, 2025-ci ildə isə 14 070-ə qədər azalıb.

Husilərin bu üstünlüyü ABŞ-nin regionda müttəfiqlərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı yeni addımlar atacağı ilə bağlı məsələni gündəliyə gətirib. Əvvəllər müdafiə və təhlükəsizlik sistemi daha çox İrandan gələn təhdidlərə qarşı qurulmuşdursa, indi Yəməndə husilərin yenidən yaratdığı təhlükə mənbəyi gündəliyə gəlib.

Yenə də diqqət ABŞ-yə yönəlir. Onlar son hadisələrə müdaxilə etməyib. Çünki 2025-ci ilin mayında Ştatlarla husilər arasında atəşkəsə dair razılıq əldə edilib. Onda Donald Tramp bildirmişdi: "Husilər elan etdilər ki... onlar artıq döyüşmək istəmirlər. Biz buna hörmət edirik və bombardmanları dayandıracağıq... və onlar təslim oldular".


Bununla belə qiyamçılar Qəzzada fələstinlilərin hüquqlarını müdafiə edəcəklərini bildirmişdilər.

Ötən gün Krallığın vəliəhdi Məhəmməd bin-Salmanın telefon zəngini Prezident Donald Trampın cavabsız qoyduğuna dair xəbərlər də yayılıb. Bununla belə, bu gün ABŞ hərbi mütəxəssislərinin Səudiyyə Ərəbistanına gəldiyi barədə məlumatlar da var. Ştatlar husilərlə əməliyyatlara cəlb ediləcəyi halda İrana qarşı cəbhənin genişlənəcəyi istisna olunmur. Bu, Tehranın nəzarəti altında olan qüvvələrin zərərsizləşdirilməsi, yaxud İslam Respublikasının regiondakı təsirinin azalması ilə nəticələnə bilər.

Odur ki, husilərin fəallaşması İranın müqavimətinin artması sayıla bilər. Bu halda qiyamçılar İslam Respublikasına yönələn zərbəni üzərlərinə götürməklə onun toparlanmasına şərait yaratdığını düşünmək mümkündür. Ona görə də husilər yenidən regionun təhlükəsizliyinin təhdid mənbəyinə çevrilirlər. Bu isə ABŞ-yə ikinci cəbhə açmaq üçün əlavə fürsət yaradır.(Report)