Açar sözlər: folklor, mifologiya, region, arxaik janr
Səbinə Hüseynova Rüstəm qızı
Azərbaycan folklorşünaslığında işlənməsi vacib olan aktual problemlərdən biri də folklorumuzun regional özünəməxsusluğu mövzusudur. Bu mövzu hər bir xalqın şifahi söz yaradıcılığındakı fərqli xüsusiyyətlərinin üzə çıxarılması işində önəmli rol oynayır . O cümlədən, də yazıyaqədərki şifahi söz yaradıcılığında əhəmiyyətli dərəcədə rol oynayan arxaik janrların regionlar üzrə tədqiqata cəlb olunması işi maraq doğurur və ortaya fərqli özəlliklər çıxarır. Bu baxımdan cənub bölgəsinə daxil olan rayonlar arasında Masallı folklorunun ayrılmaz hissəsi kimi o bölgədə işləkliyi ilə seçilən arxaik janrlar xüsusi önəm təşkil edir. Şifahi xalq ədəbiyyatı örneklerinin bölgələrimiz üzrə tədqiq olunması milli- mənəvi dəyərlərimizin bərpasına təkan verən əsas amillər sırasındadır. Odur ki, özünün tarixi, folklor gələnəkləri, yaşam tərzi, məişəti, məşğuliyyəti özünəməxsus mərasim folklor inciləri ilə digər bölgələrimizdən fərqlənən Masallı regional örnəkləri şifahi yaradıcılıq ənənəmizdə önəmli yer tutur. Onu da qeyd edək ki, arxaik janrların yaranması birbaşa ulu əcdadlarımızın mifoloji dünyagörüşləri ilə bağlıdır. Çünki qədim çağ dövründə yaşayan ulu babalarımızın dünyanı dərketmə səviyyəsi, əxlaq normaları və yaşam tərzi tamam fərqli olmuşdur. Bu fərqliliyi folklor mətnlərdə o cümlədən də analarda, inanclarda, alqış, qarğışlarda, əfsun və dualarda özünü aşkar etməsi hadisəsi müsbət hal kimi, təqdirə layiqdir.
Regional səciyyəli folklor mətnlərinin fərqliliyi barədə tədqiqatçı alim Füzuli Bayat yazır:
“Azərbaycan folklorunun regional xüsusiyyəti əslində milli folklor düşüncəsinin ayrı-ayrı bölgələrdə ifadələşməsi, mətnləşməsi deməkdir. Regional özünəməxsusluq isə hər hansı bir bölgədə bu və ya digər folklor nümunələrinin işlənmə tezliyində özünü göstərir. Odur ki, regional folklorun mənimsənilməsində kənd, qəsəbə, şəhər kimi məhəlli bölgələrdə söylənən örnəklər mühüm rol oynayır .” [2, s.5]
Azərbaycan xalqının şifahi yaradıcılıq ənənəsində yaranan ilk arxaik janrlardan biri də inanclardır. Hal-hazırda Masallı folklorunda mövcud olan arxaik janrlar içərisində öz işləkliyi ilə seçilən inancların demək olar ki, böyük hissəsini dini şəxsiyyətlərin həyatları ilə əlaqələndirilir. Hətta, Astral təsəvvürlə bağlı yaranan inancların belə məzmununda dini motivlər olduqca güclüdür. Mətnə diqqət yetirək:
“ Günəş tutulanda bizde namaz qılıllar, ayət namazı. “ “ƏsaAllah “nan başlıyır, “Həmd”dən sonra beş dəfə “İxlası” oxuyursan, ya da “İxlası” beş yerə bölürsən. Gündü, küləydi, qara küləydi, bunlara ayət namazı qılınır.” [2, s.18]
Göründüyü kimi, bu inam hissi Azərbaycan xalqının əxlaqı- mənəvi dünyasına dərindən nüfuz edərək , tarixi sınaqlardan üzü ağ çıxmış və tədricən xalq yaradıcılığı janrına çevrilmişdir. Deməli, şifahi söz sənətinin yaranması müxtəlif zaman kəsimində baş verən yaradıcılıq prosesidir. O cümlədən, hər bir yaşayış məskəninin, kəndin, qəsəbənin belə özünəməxsus məhəlli ( lokal) səciyyəli ağız ədəbiyyatı nümunələrinin mövcudluğu qaçılmazdır. Odur ki, bu örnəklərin hər birinin milli folklor koloritini əks etdirən ( şifahi nitqdə ) dialekt və şivə özəlliklərini də xüsusi olaraq qeyd etmək vacibdir. Bəşər mədəniyyəti tarixində “şüurlu fəaliyyət mərhələsinə qədəm qoyan insanlar daim həyatda iki qüvvətli amillə - xeyir və şərlə qarşılaşmalı olmuşlar. Nəticədə alqış və qarğışlar xeyir və şər qüvvələri ilə bağlı yaranmışdır.” [4, s.296]
Maraqlı cəhət odur ki, Masallı rayon əhalisi arasında istifadə olunan alqışları konkret olaraq söyləmək yerinə həmin mətnə islam dininin təməl prinsiplərindən sayılan namaz qılma ritualını əlavə edirlər . Əslində bu, mifoloji dünyagörüşlə bağlı olan arxaik janrlara əlavə edilməməlidir. Çünki mifologiya ilə din ayrı-ayrı şeylərdir. Mifoloji dünyagörüşün dini görüşlə heç bir əlaqəsi yoxdur . Mifologiya din deyil. Deməli bu faktlar onu sübut edir ki, dini motivlərin bu bölgədə işlənən arxaik janrlara əlavə edilməsi sonrakı proseslərlə bağlıdır. Nümunəyə diqqət yetirək:
“ Dəssəmazuu alırsan, üzüvü tutursan qibləyə. Özü də ya axşamçağı, ya da namazdan qabağ, ya gecə saat 3-4 arası, ya sübhdən, ya da yağış yağan vaxtı, kimsəsiz, yiyəsiz yerlərdə dualar müstəcəb olur. Əllərü qalxızırsan Allahın dərgahına, mütləq başun bağlı olmalıdı. Əlləri tut üzüvə. Deyirsən: Kəlbi asanən tuəm yari mədəd- 3 dəfə. [3, s.287]
“ Masallı folklor örnəkləri” kitabında rast gəldiyimiz arxaik janrlar içərisində qarğışlar da xüsusi yer tutur. Alqış mətnlərində olduğu kimi, kitabda verilən qarğışlar da konkret olaraq deyil, mətn daxilində öz ifadəsini tapır:
“ Qayınxatınım var. Bizim yaxşı yolumuz var idi, həmən o qayınxatınım o yolu kəsdi. Camaatın yolu idi, indi də get gəldi. O yol üstə çən tikdirdi. Yolu bağladı. Camaatda bizim heyətdən gedib gəlirlər . Deyirlər , həyət qoyub gedənə Allah rəhmət eləsin. Ancaq yol kəsənə Allah lənət eləsin. Allah yolun kəssin. “ [2, s.290]- deyə insanın mənfi emosiyasını ifadə edən qarğışlar söylənilir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1.Qafarlı R. Mifologiya II cild. Bakı: Elm və Təhsil,2019, 432 s.
2.Masallı folklor örnəkləri. I cild . Bakı: Elm və Təhsil,2013, 418 s.
3.Masallı folklor örnəkləri. II cild. Bakı: 2013, 400 s
4.Nəbiyev A. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Bakı: Çıraq, 2009, 640 s