SOCAR ətrafında son dövrlərdə diqqət çəkən ziddiyyətli mənzərə yaranıb: bir tərəfdən yeni şirkətlər yaradılır, digər tərəfdən isə mövcud strukturlarda işçilərin ixtisarı və “optimallaşdırma” prosesləri barədə məlumatlar yayılır. Təbii olaraq ortaya sual çıxır: **Əgər yeni fəaliyyət istiqamətləri üçün şirkətlər yaratmağa ehtiyac varsa, onda niyə mövcud işçi qüvvəsinin bir hissəsi işdən çıxarılır?**
Bu suala cavab vermək üçün əvvəlcə “yeni şirkət yaradılması” ilə “yeni iş yerlərinin yaradılması” anlayışlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Yeni şirkət mütləq yeni iş yeri demək deyil
2026-cı ilin iyulunda “SOCAR Drilling” MMC-nin dövlət qeydiyyatına alındığı barədə məlumat yayıldı. Məlumata görə, bu, ilin əvvəlindən SOCAR brendi ilə yaradılan altıncı şirkət olub.
SOCAR-ın öz korporativ strukturunda da törəmə və asılı şirkətlər sistemi uzun illərdir mövcuddur. Məsələn, şirkətin sənədlərində törəmə müəssisə, asılı şirkət, birgə müəssisə və digər hüquqi formalar ayrıca müəyyənləşdirilir.
Deməli, yeni MMC-nin yaradılması avtomatik olaraq SOCAR-ın ümumi işçi sayının artacağı anlamına gəlmir. Yeni şirkət müəyyən bir fəaliyyət istiqamətini ayrıca idarə etmək, maliyyə və məsuliyyətləri ayırmaq, investisiya cəlb etmək, tərəfdaşlarla işləmək və ya daha çevik kommersiya strukturu yaratmaq məqsədi daşıya bilər.
Amma məhz burada əsas sual yaranır: bu strukturlaşma işçinin xeyrinə, yoxsa yalnız idarəetmənin və maliyyə modelinin dəyişdirilməsinə xidmət edir?**
“Optimallaşdırma” sözünün arxasında nə dayanır?
Son aylarda SOCAR-da ixtisarlarla bağlı müxtəlif məlumatlar yayılıb. Bəzi məlumatlarda əsasən fəhlələrin və aşağı pillədə çalışan əməkdaşların ixtisar edildiyi, inzibati və baş ofis strukturlarında isə yeni vəzifələrin yaradıldığı iddia olunur.
Bu iddiaların hamısını təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Lakin məsələni araşdırmaq üçün kifayət qədər ciddi sual yaradır.
Əgər məqsəd həqiqətən səmərəliliyi artırmaqdırsa, optimallaşdırmanın meyarları ictimaiyyətə aydın izah edilməlidir.
Neçə ştat ixtisar olunub?
Neçə yeni ştat yaradılıb?
İnzibati heyətin sayı necə dəyişib?
Fəhlələrin sayı necə dəyişib?
Yeni yaradılan şirkətlərdə hansı vəzifələr açılır?
İxtisar olunan işçilərə həmin yeni şirkətlərdə işləmək imkanı yaradılırmı?
Bu suallar cavabsız qaldıqda “optimallaşdırma” ifadəsi cəmiyyətdə haqlı olaraq şübhə yaradır.
Bir struktur bağlanır, digəri niyə yaradılır?
Dövlət şirkətlərində struktur dəyişikliklərinin iqtisadi məntiqi ola bilər. Məsələn, müəyyən fəaliyyət növünün ayrıca hüquqi şəxsə keçirilməsi onun gəlir və xərclərinin ayrıca uçotuna, idarəetmənin sadələşdirilməsinə və kommersiya fəaliyyətinin daha çevik aparılmasına imkan verə bilər.
SOCAR-ın idarəetmə modelinin təkmilləşdirilməsi də yeni məsələ deyil. 2021-ci ildə SOCAR-ın Müşahidə Şurasının yaradılması ilə şirkətin korporativ idarəetmə modelinin gücləndirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Həmin sənəddə SOCAR-ın strukturunun təsdiqi, maliyyə hesabatlarının və dividend siyasətinin müəyyənləşdirilməsi kimi məsələlər ayrıca idarəetmə mexanizmlərinə bağlanmışdı.
Bu baxımdan yeni şirkətlərin yaradılması müəyyən strategiyanın tərkib hissəsi ola bilər.
Lakin burada vacib məsələ şəffaflıqdır.
Əsas problem: işçi ixtisarı deyil, ixtisarın necə aparılmasıdır
İqtisadi baxımdan şirkət hər zaman strukturunu dəyişə, xərcləri azalda və əmək məhsuldarlığını artırmağa çalışa bilər. Bu, özəl şirkətlərdə də, dövlət şirkətlərində də normal idarəetmə prosesidir.
Problem o zaman başlayır ki, “xərclərin azaldılması” əsasən sıravi işçinin işdən çıxarılması kimi görünür, eyni vaxtda yeni idarəetmə strukturları və vəzifələr yaradılır.
Çünki bir fəhlənin işdən çıxarılması ilə bir idarəçi vəzifəsinin yaradılmasının iqtisadi nəticəsi eyni deyil.
Əgər şirkət həqiqətən qənaət etmək istəyirsə, cəmiyyətin qarşısında daha geniş sual dayanır: **qənaət niyə ilk növbədə aşağı maaşlı işçinin hesabına aparılmalıdır?**
Bu sual xüsusilə neft-qaz sektorunda vacibdir. Çünki burada söhbət yalnız bir əmək müqaviləsindən getmir. Söhbət illərlə həmin sistemdə çalışmış, peşə təcrübəsi toplamış insanların gəlirindən, ailələrinin sosial vəziyyətindən və əmək bazarına reinteqrasiyasından gedir.
Dövlət şirkəti kommersiya şirkətinə çevrilirmi?
SOCAR dövlət şirkətidir, lakin eyni zamanda böyük kommersiya strukturu kimi fəaliyyət göstərir. Onun çoxsaylı törəmə və birgə müəssisələri mövcuddur.
Məsələn, “SOCAR Polymer” dövlət-özəl sektor tərəfdaşlığı nəticəsində yaranmış müəssisə kimi təqdim olunur və 2026-cı ilin ilk beş ayında qeyri-neft sektoru üzrə Azərbaycanın əsas dövlət ixracatçıları arasında yer alıb.
Bu model göstərir ki, SOCAR daxilində dövlət kapitalı ilə yanaşı, tərəfdaşlıq və ayrıca kommersiya strukturları da mühüm rol oynayır.
Bu prosesin özü mənfi deyil.
Əksinə, düzgün qurulduğu halda belə şirkətlər daha çevik, rəqabətqabiliyyətli və gəlirli bizneslər yarada bilər.
Amma əsas prinsip dəyişməməlidir: **struktur dəyişikliklərinin nəticəsi ölçülə bilən və ictimaiyyət üçün başadüşülən olmalıdır.**
Yeni şirkətlər işdən çıxarılanlar üçün imkan yaradırmı?
Əslində məsələnin ən maraqlı tərəfi də budur.
Əgər SOCAR yeni fəaliyyət sahələri üzrə şirkətlər yaradırsa, niyə struktur dəyişiklikləri nəticəsində işini itirən təcrübəli əməkdaşların bir hissəsi həmin şirkətlərə yönləndirilmir?
Məsələn, yeni şirkət yaradılırsa, onun kadr ehtiyacının müəyyən hissəsi mövcud SOCAR əməkdaşlarının daxili seçim yolu ilə qarşılanıla bilər. Bu halda həm təcrübəli kadr qorunar, həm də işçinin işsiz qalmasının qarşısı alınar.
Əgər belə mexanizm yoxdur və eyni vaxtda bir tərəfdən işçilər ixtisar edilir, digər tərəfdən yeni hüquqi şəxslərə kadr qəbulu aparılırsa, bu artıq daha ciddi izah tələb edən məsələdir.
İctimaiyyət hansı rəqəmləri bilməlidir?
SOCAR ətrafında gedən prosesləri düzgün qiymətləndirmək üçün emosional müzakirədən daha çox rəqəmlərə ehtiyac var.
Şirkət açıqlamalıdır:
* Son iki ildə ümumi işçi sayı nə qədər dəyişib?
* Neçə nəfər ixtisar olunub?
* Neçə yeni işçi qəbul edilib?
* Yeni yaradılan şirkətlərdə neçə ştat nəzərdə tutulub?
* Baş ofis və inzibati heyətin sayı necə dəyişib?
* Fəhlə və texniki heyətin sayı necə dəyişib?
* İxtisar olunan işçilərin yeni yaradılan şirkətlərə keçirilməsi üçün mexanizm varmı?
* Struktur dəyişiklikləri nəticəsində dövlət nə qədər qənaət edir?
Bu rəqəmlər açıqlanarsa, “SOCAR işçiləri niyə ixtisar edir?” sualına emosiyalarla yox, faktlarla cavab vermək mümkün olacaq.
Əsas sual budur: şirkət böyüyür, yoxsa sadəcə forması dəyişir?
Yeni şirkətlərin yaradılması SOCAR-ın kiçilməsi anlamına gəlmir. Əksinə, bu, şirkətin fəaliyyətini yeni hüquqi və kommersiya strukturları altında genişləndirməsi də ola bilər.
Amma əgər yeni şirkətlərin sayı artır, yeni vəzifələr yaranır, yeni layihələr başlayır, eyni zamanda mövcud əməkdaşların sayı azalırsa, cəmiyyətin soruşmağa haqqı var:
SOCAR-da həqiqətən optimallaşdırma gedir, yoxsa iş yerlərinin və idarəetmə strukturlarının yenidən bölüşdürülməsi prosesi aparılır?
Bu suala cavab vermək üçün isə şüarlar yox, açıq statistika lazımdır.
Çünki dövlət şirkətində aparılan struktur dəyişikliyi yalnız menecmentin daxili məsələsi deyil. Burada söhbət minlərlə insanın əmək və sosial təminatından, dövlət aktivlərinin idarə olunmasından və nəticə etibarilə cəmiyyətin maraqlarından gedir.
Yeni şirkət yaratmaq asandır. Əsas məsələ həmin şirkətlərin neçə yeni iş yeri yaratdığını və eyni vaxtda neçə mövcud iş yerinin niyə itirildiyini izah etməkdir.
Sos Xəbər