Qanunun aliliyinin hökmran olduğu cəmiyyətlərdə vəkilin xüsusi rolu vardır. Vəkilin peşəkar fəaliyyətinə hörmətlə yanaşılması istənilən cəmiyyətdə qanunçuluğun və demokratiyanın əsas şərtidir.

Bildiyimiz kimi, Azərbaycan Respublikasının hüquq sistemi roman-german hüquq ailəsi əsasında təşəkkül tapmışdır. Azərbaycan Respublikasının hüquq sistemində təşəkkül tapan prinsip və normaların 70 faizi məzmunca Almaniya hüququ əsasında təşkil olunmuşdur.

Dünya dövlətləri arasında özünəməxsus və nümunəvi hüquq sistemi ilə seçilən Almaniyada vəkillik fəaliyyəti və bu fəaliyyətin özəllikləri, düşünürəm ki, bütün hüquqşünaslar üçün maraq doğuran mövzulardandır. Məqalədə Almaniya Federasiyasında vəkillik fəaliyyətinin prinsipləri, əhəmiyyəti, vəkillərin səlahiyyətləri və təminatları, o cümlədən, bu peşəyə sahib olmaq üçün müəyyən edilmiş tələblər haqqında ətraflı bəhs edilmişdir.

“Almaniya Federal Hüquqşünaslar Aktı”nın ilk maddəsinə əsasən, vəkil ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində müstəqil təmsilçidir. Təmsil olunan şəxsin maraqlarını müdafiə etmək digər şəxslərin, xüsusilə də məhkəmənin müdaxiləsi olduqda vəkil üçün daha qəliz xarakter alır. Buna görə də vəkil tərəfindən qərəzsiz məsləhətin verilməsi və nümayəndəliyin həyata keçirilməsi üçün onun müstəqilliyinin təmin edilməsi zəruridir. Bununla yanaşı, məhkəməyə, digər hüquqşünaslara və ümumilikdə ictimaiyyətə münasibətdə dürüstlük və ədalətlilik kimi mənəvi tələblər də gözlənilməlidir.

Habelə, yuxarıda qeyd olunan aktda göstərilmişdir ki, hüquqşünasın peşəkar fəaliyyətində obyektivlik nümayiş etdirilməlidir.

Vəkilin peşəkar fəaliyyəti zamanı müttəhim haqqında əldə etdiyi bütün məlumatlar məxfidir (Federal Hüquqşünaslar Aktı və Peşəkar Təcrübə Qaydaları). Məxfiliyin pozulması cinayətdir və cərimə və ya iki ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırıla bilər (Almaniya Cinayət Məcəlləsinin 203-cü maddəsi).

Almaniyada hər bir müttəhimin müdafiəçi ilə təmin edilmək hüququ var. Vəkil öz müvəkkilinin maraqlarını və qanuni mənafelərini təmsil etməyə borcludur. Məsələn, məhkəmə qarşısında müdafiə işində bu, mümkün olan ən yumşaq hökmün və ya ən yaxşı halda bəraət hökmünün əldə edilməsi deməkdir, hətta vəkil müvəkkilinin təqsirini bilsə belə. Lakin vəkilə buna nail olmaq üçün yalan danışmağa icazə verilmir.
Hüquq sahəsində mütəxəssis biliyi və təcrübəsi olan hüquqşünasa “Fachanwalt” və ya “Fachanwältin” peşə adlarından istifadə etmək icazəsi verilə bilər.

Hüquqşünas inzibati hüquq, vergi hüququ, əmək hüququ və sosial hüquq, habelə müəyyən edilmiş digər hüquq sahələrində ixtisaslaşa bilər. İcazə maksimum üç hüquq sahəsi üçün verilə bilər.

Almaniyada vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul olan hüquqşünasların bir sıra özünəməxsus hüquqları da vardır. Bir federasiya ştatında vəkil olmaq hüququ qazanmış şəxs istənilən başqa federasiya ştatında vəkil ola bilmək hüququna malikdir. Etibarnaməni notariuslar deyil, vəkillər özləri verir. Hüquqşünasların məhdud və səhmdar cəmiyyətləri yaratması mümkündür. Habelə, 5 min avrodan yuxarı işlərdə vəkil tutmaq məcburidir. Təqsirləndirilən şəxsin vəkillə təmsil olunmaq hüququ Almaniya qanunları ilə diqqətlə qorunur. Bəzi hallarda təqsirləndirilən şəxs bir il və ya daha çox müddətə cəzalandırılması nəzərdə tutulan cinayətdə ittiham olunarsa, Almaniya qanunlarına əsasən, təqsirləndirilən şəxs istəməsə belə, vəkil təyin edilir.

Vəkil haqqı işin uzunluğundan və işin mürəkkəbliyindən asılıdır. Cinayət işlərində təqsirləndirilən şəxs bəraət qazanarsa, adətən vəkil haqqını məhkəmə ödəyir.
Təqsirləndirilən şəxsləri ən yaxşı şəkildə qorumaq vəzifələrinə baxmayaraq, alman vəkilləri məhkəmədə Amerika və ya Britaniya vəkilləri qədər fəal deyillər. Almaniyada məhkəmə prosesində vəkil və ya prokuror deyil, məhz hakim şahidlərin ifadələrini alır. Prokuror və ya vəkil yalnız hakim ifadə aldıqdan sonra şahidləri dindirə bilər. Məqsəd şahidlərdən sorğu və çarpaz dindirmə yolu ilə deyil, birbaşa sorğu-sual yolu ilə dəqiq məlumat almaqdır.

Vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün Almaniya vətəndaşı olmaq tələbi yoxdur.

Almaniyada vəkil olmaq üçün ilk növbədə dövlət imtahanları uğurla verilməlidir. Bu mərhələdən sonra vəkil adından istifadə etmək və bu peşə ilə məşğul olmaq üçün vəkil fəaliyyət göstərəcəyi ərazinin Vəkillər Kollegiyasında qeydiyyatdan keçməlidir.

Almaniyada məhdud sayda Vəkillər Kollegiyası var. Vəkillər kollegiyaları Almaniyanın ştatlarında yerləşən Oberlandesgericht adlanan və əyalətin ən yüksək səviyyəli Dövlət Ali Məhkəməsinə uyğun olaraq yaradılmışdır. Hazırda Almaniyada ümumilikdə 24 Oberlandesgerichts var. Bütün bunların bağlı olduğu Federal Vəkillər Kollegiyası mövcuddur və Berlində yerləşir.

Hər bir vəkilin üzvlüyünün məcburi olduğu vəkillik kollegiyalarından əlavə, yerli səviyyədə Alman Hüquqşünaslar Assosiasiyası da mövcuddur. Bununla belə, bu birliyə qeydiyyat məcburi deyil, lakin xeyli sayda üzvü var.

Vəkil ancaq vəkillik peşəsinə və prinsiplərinə uyğun olaraq, yalnız keyfiyyətli hüquq təhsili almaqla öz ictimai rolunu və vəzifələrini yerinə yetirə bilər və yalnız bu halda hüququn nüfuzu artar. Deyərdim ki, Almaniyada hüquqşünas olmaq bizim ölkədə hüquqşünas olmaqdan daha çətindir. Almaniyada vəkil kimi işləməyin bir neçə yolu var: fərdi ofisdə müstəqil hüquqşünas kimi yaxud bir neçə partnyorla əməkdaşlıqda, habelə hüquq firmasında əməkdaş kimi. Akademik təlim hakim və ya dövlət ittihamçısı kimi dövlət qulluğuna hazırlaşmaqla eyni vaxt tələb edir: doqquz semestrlik standart təhsil müddətindən sonra Birinci Dövlət İmtahanı, daha sonra praktiki peşə təcrübəsi əldə etmək üçün iki illik təcrübə (Referendarlıq) və nəhayət, İkinci Dövlət İmtahanı. İkinci Dövlət İmtahanını (Zweites Juristisches Staatsexamen) verərək məzun olan təcrübəçilərin ortalama 75%-i vəkillik peşəsini seçir. İkinci Dövlət İmtahanını vermək üçün şəxslərə iki dəfə şans verilir. Şəxs 2-ci Dövlət İmtahanından ona verilmiş həm birinci şansda, həm də ikinci şansda keçə bilməsə, bir daha hüquqşünas ola bilmir.

Almaniyada vəkillik fəaliyyəti ilə bağlı ən təqdirəlayiq nüanslardan biri də ümumi təcrübə proqramıdır. Təcrübə təhsili cəmi 24 ay çəkir. 1-5-ci aylar birinci instansiya və ya magistratura məhkəmələrində hakimlik təcrübəsi, 6-8-ci aylar prokurorluq təcrübəsi, 9-11-ci aylar inzibati agentlik təcrübəsi, 12-21-ci aylar vəkillik təcrübəsi, 22-24-ci aylar seçmə təcrübə (xaricdə də ola bilər) kimi nəzərdə tutulmuşdur.

Bütün hüquq peşələri üçün ümumi təcrübə proqramının həyata keçirilməsi peşələrin şəffaflığı üçün çox vacibdir. Yəni vəkil o zaman öz peşəsi ilə tam şəkildə məşğul ola bilər ki, hakimin və prokurorun necə işlədiyini bilsin. Eynilə, hakim və prokuror vəkillik peşəsinin tələblərini və çətinliklərini bilməlidirlər, çünki yalnız bundan sonra məhkəmədə hüquq təcrübəsinin tələb etdiyi ünsiyyəti qura bilərlər. Axı vəkil, hakim, prokuror hüquq sisteminin düzgün və qanunauyğun fəaliyyət göstərməsində mühüm rol oynayan şəxslərdir. Və yalnız çox yönlü və interaktiv təcrübə təlimi bütün hüquq peşələri arasında lazımi ünsiyyət, empatiya və hörmət yarada və hüquq sisteminin yaxşı işləməsini təmin edə bilər. //e-huquq.az/

Yusif Allahverdiyev
"Yusif Allahverdiyev və Partnyorları” Vəkil Bürosunun müdiri