Rusiya, İran və Türkiyə prezidentləri Vladimir Putin, İbrahim Rəisi və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirakı ilə Suriya nizamlanması üzrə Astana üçlüyünün görüşü rəsmi Ankaranın zəfəri sayıla bilər, sayılmalıdır da.
Rəcəb Tayyib Ərdoğan Tehranda həmkarlarına sanki geosiyasət, diplomatiya, taktika, strategiya, iqtisadiyyat və siyasət dərsləri keçdi.

Suriyada isə vətəndaş müharibəsi 2011-ci ildən bəri davam edir. Qazaxıstanın paytaxtı Nur-Sultanda ("Astana formatı) danışıqlar 2017-ci ildən aparılır. 2018-ci ildə isə Soçi şəhərində keçirilmiş Suriya Milli Dialoq Konqresində qərara alınmışdı ki, problemləri həll etmək üçün Konstitusiya Komitəsi yaradılmalıdır.



Tehran nəticələri

Sammit bitib. Dünən İran paytaxtında yaşanmış bu olayın nəticələri barədə çox qısa yazsam, onlar belədir:

1. Suriyada ABŞ-ın hərbi movcudluğuna son qoyulmalıdır. Türkiyə, İran və Rusiya Federasiyasının yekdil mövqeyi budur ki, ABŞ Suriyanı tərk etməlidir

2. Separtizmə yox. Suriyanın şimalında "terrorizmlə mübarizə" bəhanəsi ilə kürdlərin "muxtariyyət" illüziyası heç bir halda dəstək almamalıdır.

3. Suriya Prezidenti Bəşər Əsəd devrilməməlidir. Türkiyə artıq Dəməşqdə hakimiyyət dəyişikliyini tələb etmir və Bəhər Əsədin siyasi müzakirələrdə fəal iştirakına qarşı çıxmır.

4. Suriyada vətəndaş savaşına son qoyulmalıdır. Münaqişə tərəfləri arasında bütün mübaşisələr danışıqlar yorlu ilə həll olunmalıdır.



5. Qərb ölkələrinin hərbi kontingentləri Suriyadan çıxarılmalıdır. Böhranı suriyalıların özləri BMT TŞ-nin 2254 saylı qətnaməsi əsasında çözməlidir.

6. İsrailin "özfəaliyət"inə son qoyulmalıdır. Tərəflər İsrailin Suriyadakı bütün hücumlarını pislədilər.

7. Və ən əsası: Suriyanın şimalında Türkiyənin mümkün hərbi əməliyyatına yox deyilmədi.

Ərdoğanın şərtləri

Sammitdə Rəcəb Tayyib Ərdoğanın çıxışı simvolik və məzmunlu oldu.

Ərdoğan dedi: "Suriya böhranından irəli gələn problemlər danışıqları zəruri edir. Astana platforması konkret addımlar ata biləcək yeganə təşəbbüsdür. Gözləntimiz Rusiya və İrandan Türkiyəyə bu mübarizədə dəstək verməkdir".

Türkiyə lideri bildirib ki, PKK, PYD, YPG terroru hamının ortaq problemidir:

"Suriyanın ərazi bütövlüyünə ən böyük maneə terrordur. Fərat çayının şərqində terror aktları davam edir. Qarşıdakı dövrlərdə də qanlı terror təşkilatlarına qarşı mübarizəmizi davam etdirəcəyik. Xüsusilə ümid edirəm ki, bu gün qəbul edəcəyimiz qərarlar Suriyadakı siyasi keçid prosesinə kömək edəcək. Terror təşkilatlarının xarici dəstəyi ilə Suriyanın bölünməsi prosesinə töhfə verir"

Ərdoğan həmçinin suriyalı qaçqınların geri qayıtmasının vacibliyinə də toxunub:



"Astanalı tərəfdaşlarımızın Suriyada sabitliyə nail olmaq üçün səylərimizi dəstəkləyəcəyini gözləyirik.

Mülki yaşayış məntəqələrini hədəf alan hücumlar siyasi həll səylərimizi sarsıdır. İdlibdəki terror təşkilatlarından doğan narahatlığınızı başa düşürük. Türkiyə 3,7 milyon suriyalı qardaş və bacıya ev sahibliyi edir. Bu böhranı biz yaratmamışıq, yükün yalnız bizim üzərimizə düşəcəyini gözləmək düzgün deyil. Suriyalıların hər zamankindən daha çox köməyə ehtiyacı var. BMT-nin davamlı yardımı böhranın qarşısını almağın yeganə yoludur. Ümid edirəm ki, sammit Suriya üçün sülh və əmin-amanlığa töhfə verəcək".

Eyni zamanda, Suriyanın ərazi bütövlüyü, sərhəd toxunulmazlığı və suverenliyi də Türkiyə üçün şərtdir - Ərdoğan belə dedi.

Yəni rəsmi Ankara bəyan etdi ki, Suriyada separatçılıq, bölücülük və s. kimi fəaliyyətlərin qarşısını almaq gərəkdir.

Suriya ilə yanaşı, Ukraynakı müharibə və tərəflər arasındakı iqtisadi əlaqələr də müzakirə olunub.

Ukrayna məsələsində İbrahim Rəisi birmənalı olaraq Rusiyanı dəstəkləyib, Ərdoğan isə Ukrayna böhranının İstanbulda keçirilə biləcək yekun sülh danışıqları vasitəsilə çözülə biləcəyini vurğulayıb.

Türkiyə və Rusiya, habelə Rusiya və İran öz aralarındakı ikitərəfli iqtisadi təmaslarda ABŞ dollarından imtina barədə razılıq əldə ediblər.

Və ən nəhayət, liderlər Astana formatında növbəti sammiti bu ilin sonunadək Rusiyada keçirməklə bağlı razılaşıblar.

Ayətulla Xameneidən Rusiyaya tam dəstək

Tehranda olarkən V.Putin İranın ali dini Əli Xamenei ilə görüşüb.

Xamenei Rusiyanın Ukraynaya hərbi müdaxiləsini dəstəklədiyini bildirib.

Müharibənin heç də xoş bir hal olmadığını və bundan adi insanların əziyyət çəkdiyini vurğulayan İranın ali rəhbəri eyni zamanda Rusiyanın Ukraynanın suveren ərazilərinə hərbi müdaxiləyə başlamasını dəstəkləyib:

"Ukrayna məsələsində isə siz (Rusiya - red.) təşəbbüs göstərməsəydiniz, qarşı tərəf öz təşəbbüsü ilə müharibəyə başlayacaqdı".

Bundan başqa, Əli Xamenei "qərbpərəstlərin güclü və müstəqil Rusiyaya qarşı olduğunu" qeyd edib: "Onları Ukraynada dayandırmasaydılar, onlar Krım bəhanəsi ilə bu müharibəyə başlayacaqdılar".



Praqmatizm nümayişi

"Astana formatı" sayəsində Suriyada İran, Rusiya, Türkiyə və Dəməşq rejimi arasında silahlı qarşıdurmanın qarşısı alınsa da, 11 ildən bəri davam edən problemin həllində sürətli irəliləyiş gözləmək əbəs idi.

Rusiya Ukrayna savaşı, İran - "nüvə sövdələşməsi", Türkuiyə isə Yunanıstan, Suriyanın şimalında kürd terrorçularına qarşı yeni hərbi əməliyyat və Ukraynadan taxıl ixracı problemi ilə məşğuldur.

Əsas məsələ təbii ki, PKK terror təşkilatının Suriyadakı törmələri olan strukturlara qarşı Ankaranın gerçəkləşdirmək istədiyi əməliyyat idi.

İran aşkar şəkildə etiraz etməyə hazırlaşsa da, bunu etmədi. Məruz qaldığı pressinqin nəticəsində siyasətində və iqtisadiyyatında yaranmış çoxsaylı problemlərin heç olmasa bir qismini nisbətən də olsa, həll etməyə çalışan Tehran üçün Ankara ilə münasibətlərin gərginləşməsi arzuedilən ssenari deyil.

Təbii ki, belədə sual yaranır:

Bundan sonra nə olacaq?

Türkiyənin sadəcə Suriyada yox, bütün Yaxın Şərqdə və Cənubi Qafqazda artan nüfuzunu Rusiya ilə İran geosiyasi, həmçinin geostrateji maraqlarına birmənalı təhlükə hesab edirlər.

İranın yaxın perspektiə hesablanan arzusu Türkiyənin ümumiyyətlə, Suriyanı tərk etməsidir.

Rusiyanın istəyi isə Suriyanın İdlib vilayətinin cənubundakı strateji baxımdan çox önəmli M4 avtomobil magistralına nəzarəti tam ələ alınması, bunun da Ankara tərəfdən etiraf edilməsidir.



Vladimir Putinlə İbrahim Rəisi əslində, Tehran sammitində Ərdoğana təzyiq göstərərək onu Suriyanın şimalında plandaşdırdığı əməliyyatdan vaz keçməyə sövq etməkdi.

Aparılan danışıqlarda və keçirilən müzakirələrdə Türkiyə Prezidenti tərəf-müqabillərinə azacıq şans versəydi, mövqelərində yumşalsaydı, Tehranla Moskva birmənalı olaraq sözügedən əməliyyata qarşı çıxacaqdılar.

Məhz buna görə Tehrandakı sammit Ərdoğanın Rəisi-Putin duetinə qarşı ustalıqla, qrossmeystercəsinə oynadığı şahmat partiyasına çevrildi. Partiyanın da qalibi Ərdoğan oldu.

Sammitin yekun bəyannaməsində ABŞ və İsrailə qarşı yönəlmiş qəzəbli filippikaların məzmununu Türkiyə Prezidenti təbii ki, bölüşmür.

O, əla bilir ki, V.Putin və İ.Rəisinin hədələri adi verbalistikadır, söz yığınıdır. Nə Rusiya, nə də İran Suriyada ABŞ mövcudluğuna son qoymaq, ya da İsrailin antiterror zərbələrini dayandırmaq iqtidarında deyillər.

Amma Tehranda belə bəyanatı imzalamaqla Ərdoğan həm Qərbdəki tərəfdaşlarına və İsrailə messic yollayaraq onları Suriyanın şimalında planlaşdırılan əməliyyata mane olmamağa çağırdı, həm də Rusiya və İranı "məmnun etdi".

Kuluar razılaşmalarına görə, Türkiyə kürdlərin YPG və PKK terror təşkilatlarına qarşı Suriyanın şimalında antiterror əməliyyatı keçirir, 32 kilometr enində təhlükəsizlik zolağını təmin edir. Bunun müqabilində İdlib vilayətindəki Zaviyə və Ərbeyn şəhərləri üzərində Rusiya nəzarəti ələ alır, Ayn əl Ərəbdəki Nubul və Zəhra şəhərlərinin kontrolu isə İranın əlinə keçir.

Son günədək "mümkün deyil, Suriyada vəziyyət daha da ağırlaşa bilər" deyən Moskva-Tehran dueti indi Ankaraya əməliyyatı dəqiq, səliqəli keçirmək təvəqqesi ünvanlayıblar.

Tehran sammitinin əsas nəticəsi bəlkə də elə budur.\\milli.az\

bakunews.az