Dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşən qrant layihələri cəmiyyət üçün yalnız qısa müddətli tədbirlər, seminarlar və hesabatlarla yekunlaşmamalı, ciddi təsir imkanlarına və davamlılığa malik olmalıdır. Bu layihələrin əsas məntiqi davamlı dəyişiklik yaratmaq, yəni layihə başa çatdıqdan sonra da onun təsiri qalmalıdır. Əks halda qrant, sadəcə vaxtı bitən bir kampaniyaya çevrilir.

Təəssüf ki, bu gün Azərbaycanda QHT-lərin böyük əksəriyyətinin həyata keçirdiyi qrant layihələri vaxtı bitən tədbir kimidir. Layihə bitdi, onun davamlılığına nəzarət yoxdur.

Bu gün vətəndaşlarımızın verdiyi vergilərdən formalaşan büdcə əsasında ayrılan qrantların taleyi yalnız aidiyyəti qurumları deyil, eləcə də bütün cəmiyyəti düşündürməlidir.

Apardığımız müşahidələrdən və əldə etdiyimi konkret faktlardan da görürük ki, bu gün əksər qrant layihələri real dəyişiklikl yaratmır, keyfiyyət və davamlılıq yoxdur.

Davamlılıq ona görə vacibdir ki, dövlət vəsaiti bir neçə günlük effekt üçün deyil, uzunmüddətli ictimai fayda üçün xərclənir. Əgər layihənin nəticələri maliyyələşmə dayanan kimi yoxa çıxırsa, bu zaman nə sosial problem həll olunur, nə də dövlətin ayırdığı vəsait öz məqsədinə çatmış sayılır. Davamlılığı olmayan layihə ideya baxımından da məna itirir: o, problemin həllinə deyil, yalnız müvəqqəti görüntü yaratmağa xidmət edir.

Belə bir məqamda sual yaranır: qrantlar real dəyişiklik yaradırmı, yoxsa sadəcə hesabat üçün icra olunan formal fəaliyyətlər toplusudur?

Dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşən qrant layihələrinin əsas məqsədi yalnız birdəfəlik tədbirlər keçirmək deyil, uzunmüddətli sosial fayda yaratmaqdır. Lakin mövcud mənzərə göstərir ki, bu layihələrin böyük hissəsi davamlılıq baxımından ciddi suallar doğurur.

Pafoslu hesabatlar, zəif nəticələr:

Diqqət etmisinizsə, rəsmi çıxışlarda və yekun hesabatlarda tez-tez "kəmiyyət", "səmərəlilik" və "geniş təsir imkanları" kimi ifadələr səsləndirilir. Rəqəmlər çoxdur, tədbirlərin sayı boldur, təqdimatlar parlaqdır. Amma sual sadədir: bu layihələr başa çatdıqdan sonra nə qalır?

Əksər hallarda cavab məyusedicidir. Layihə bitir, maliyyələşmə dayanır və onunla birlikdə bütün fəaliyyət faktiki olaraq yox olur. Nə institusional yaddaş formalaşır, nə də real dəyişikliklər davam edir.

İşləməyən saytlar – simvolik problem:

Bu vəziyyətin ən aydın göstəricilərindən biri layihələr çərçivəsində yaradılmış internet resurslarıdır. Bir zamanlar təqdim olunan, açılışları təntənə ilə keçirilən saytların böyük hissəsi bu gün ya tamamilə fəaliyyətsizdir, ya da illərdir yenilənmir.

Bu saytlar təkcə texniki məsələ deyil. Onlar layihələrin davamlılığının, ictimaiyyətə hesabatlılığının və real təsirinin göstəricisi olmalı idi. Yenixeber.org olaraq bu istiqamətdə apardığımız araşdırmalarla məlum olur ki, bir çoxu büdcə vəsaitinin qısamüddətli formal nəticələrə xərcləndiyini göstərən səssiz sübutlara çevrilib.

Konkret faktlardan bir neçəsini təqdim edirik:

Məsələn: 2023-cü ildə QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyələşdirdiyi və Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondu tərəfindən “Qərbi Azərbaycanlıların deportasiyası və soyqırımı ilə bağlı Virtual Muzeyin yaradılması” layihəsi icra olunub. Sonda təntənəli mərasim keçirilib və virtual muzey sayılan “deport.az” saytı təqdim edilib. Lakin, bu gün ölkəmiz üçün prioritet məsələlərdən birincisi olan Qərbi Azərbaycanla bağlı bu cür layihələrə biganə yanaşılır və davamlılığına heç bir nəzarət həyata keçirilmir. Artıq xeyli vaxtdır saytın “hosting” pulu ödənilmədiyi üçün fəaliyyət göstərmir. Sübut üçün saytın görüntüsünü də təqdim edirik.

Digər bir sayt nümunəsini də göstərmək istəyirik. Orada isə sayt layihə maliyyələşməsi bitdikdən bir müddət sonra yenilənməyib.

Məsələn: 2022-ci il QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin “Şuşa ili” qrant müsabiqəsi çərçivəsində “Cəmiyyətin və Medianın İnkişafı” İctimai Birliyi “loveshusha.com” saytı yaradıb. Lakin sayta ən son material 2 iyun 2023-cü ildə qoyulub. Faktiki olaraq sayt yenilənmir.

Təkcə sayt layihələri deyil, təlim, seminar, film çəkilişi layihələrində də bənzər problemlər çoxdur.

Bu problemlərin kökündə əsasən yanaşma dayanır. Çünki, qrant mexanizmi layihələrin sayına üstünlük verir, ölçüləbilən, lakin dərinliyi olmayan göstəriciləri önə çəkir və davamlılıq planlarını formal sənəd kimi qəbul edir.

Nəticədə icraçılar əsas diqqəti real təsirə deyil, hesabat üçün lazım olan rəqəmlərə yönəldir. Bu isə həm dövlət vəsaitinin səmərəliliyinə, həm də ictimai etimada zərbə vurur.

Nə dəyişməlidir?

Tənqid yalnız problemi göstərmək üçün deyil, həll yollarını müzakirə etmək üçün vacibdir.

Qrant layihələri yalnız kağız üzərində və təqdimat slaydlarında qalırsa, deməli problem maliyyədə yox, yanaşmadadır. Davamlılıq olmadan isə heç bir layihə real ictimai dəyər yarada bilməz.

Odur ki, dövlət büdcəsindən ayrılan qrant layihələrində davamlılıq əsas qiymətləndirmə meyarlarından biri olmalı, layihə bitdikdən sonra real təsirin monitorinqi aparılmalı və işləməyən məhsullar (saytlar, platformalar və başqaları) üçün məsuliyyət mexanizmi yaradılmalıdır.

QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyi və digər donor institutları belə məsələlərdə obyektiv yanaşma sərgiləmədikləri və maraqlı tərəf olduqları üçün, nəzarət mexanizmi başqa quruma həvalə edilməlidir.

Əks halda pafoslu çıxışlar davam edəcək, amma cəmiyyəti eyni sual düşündürəcək: qrant layihələri bizə nə verdi? (Yenixeber.org)

Yazıda adları hallanan tərəflərin cavab haqqını tanıyırıq.