İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan elmi tədqiqatlar Qarabağın tarixinin, mədəni irsinin və demoqrafik reallıqlarının bərpasında mühüm mərhələyə daxil olub. Böyük Qayıdış prosesi çərçivəsində təkcə infrastruktur və sosial layihələr deyil, eyni zamanda elmi əsaslı araşdırmalar da intensiv şəkildə həyata keçirilir. Tarix, arxeologiya və antropologiya sahələrində aparılan bu tədqiqatlar Qarabağla bağlı həqiqətlərin sənədləşdirilməsinə və beynəlxalq elmi dövriyyəyə çıxarılmasına xidmət edir.

Bu istiqamətdə AMEA-nın İctimai Elmlər Bölməsinin institutları tərəfindən Qarabağ və Böyük Qayıdış mövzusu prioritet tədqiqat sahəsi kimi müəyyənləşdirilib. Təkcə 2025-ci ildə işğaldan azad olunmuş ərazilərdə 30-a yaxın elmi tədqiqat işi yerinə yetirilib, işğaldan azad olunmuş ərazilərə yerli və beynəlxalq ekspedisiyalar təşkil olunub.

Arxeoloq və antropoloqlar Zəngilan, Füzuli, Xocavənd, Xocalı, Ağdam, Qubadlı, Kəlbəcər və Ağdərə ərazilərində çöl tədqiqatları aparıblar. Bu işlər çərçivəsində həm Qarabağın maddi-mədəni irsi araşdırılıb, həm də itkin düşmüş şəxslərin axtarışı ilə bağlı antropoloji tədqiqatlar həyata keçirilib. AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli Qarabağda aparılan qazıntı işlərinə baxış keçirib.

Son illərdə Qarabağ və Böyük Qayıdış mövzusunda bir sıra fundamental nəşrlər də işıq üzü görüb. Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində bərpa və quruculuq prosesinə, Qarabağ müharibəsinin geosiyasi və tarixi kontekstinə, eləcə də regionun etnodemoqrafik vəziyyətinə həsr olunmuş “Qarabağ və Zəngəzurda etnodemoqrafik vəziyyət (XIX-XX əsrin əvvəlləri)”, “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində bərpa və quruculuq prosesi: Böyük Qayıdışın başlanğıcı (2021-2024-cü illər)”, “Heydər Əliyev və Qarabağın inkişaf strategiyası (1960-cı illərin sonu - 1980-ci illərin əvvəlləri), “Qarabağ müharibəsi: geosiyasi və tarixi kontekst”, “Qarabağın arxeoloji abidələrinin monitorinqi (1987-ci ilin çöl gündəliyi əsasında)” adlı kitablar, eləcə də “Qafqaz Albaniyasının Düzən Qarabağda antik dövr abidələri” və “Qafqaz Albaniyasını xristian dövr arxeoloji və memarlıq irsi” adlı monoqrafiyalar çap edilib. Bu nəşrlər Böyük Qayıdış prosesinin elmi əsaslarla təhlilinə mühüm töhfə kimi dəyərləndirilir.
Qarabağda aparılan elmi tədqiqatlar çərçivəsində bir sıra arxeoloji və tarixi layihələr milli və beynəlxalq qrant proqramları tərəfindən dəstəklənib. Qarabağın daş və dəmir dövrlərinə aid maddi mədəniyyət nümunələrinin tədqiqinə yönəlmiş layihələr çərçivəsində alət sənayesinin texno-tipoloji xüsusiyyətləri, kurqanlar sistemi, yaşayış məskənləri və dəfn ənənələri elmi əsaslarla araşdırılır.

Eyni zamanda, Füzuli rayonu və ətraf ərazilərdə yerləşən arxeoloji abidələrdə aparılan tədqiqatlar Qarabağın qədim dövrlərdən etibarən formalaşmış mədəni və sosial strukturunun öyrənilməsinə xidmət edir. Bu araşdırmalar bölgənin tarixi-mədəni irsinin elmi sənədlərlə təsdiqlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərini əhatə edən tədqiqatlar Qafqaz Albaniyası ilə Şərqi Anadolu bölgələri arasında orta əsrlərdə mövcud olmuş dini və mədəni əlaqələrin müqayisəli şəkildə öyrənilməsini də əhatə edir. Paralel olaraq, Ağdam rayonunda yerləşən tarixi-memarlıq komplekslərinin tarixi, arxeoloji və epiqrafik baxımdan araşdırılması istiqamətində də elmi işlər həyata keçirilir.

Qeyd olunan layihələr Azərbaycan Elm Fondu və TÜBİTAK kimi elmi qurumların qrant proqramları çərçivəsində icra olunur və Qarabağın tarixi-mədəni irsinin sistemli şəkildə öyrənilməsinə yönəlib.

Bununla yanaşı, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı tədqiqatların nəticələri yerli və beynəlxalq platformalarda da təqdim olunub. XI Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisi çərçivəsində “Akademiyanın Zəngəzurnaməsi: folklor toplamalarından akademik tədqiqatlaradək” adlı tədbirdə Qarabağa dair elmi nəşrlər nümayiş etdirilib.

Qarabağda aparılan bu tədqiqatlar elmi əhəmiyyət daşımaqla yanaşı, həm də tarixi ədalətin bərpası, milli yaddaşın qorunması və Böyük Qayıdışın ideoloji əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir.