Ey dadi bidad danəndə dəhan dərviş d.... Deyirlər,

Unudulmuş oxucu,

Mən o şəhərdə doğulmuşam. Mən anamın bətnini yara - yara, doğraya - doğraya o şəhərdə, o torpaqda dünyaya göz açmışam. Mən soyuq bir qış günü o şəhərdə anamın bətnini uzaqlarda qoymuşam. O şəhərin hər qarışı yaddaşımda dəliliklər yaradır. O şəhərin hər addmını nəin ki varlığımda, vücudumda, hətta adımın üzərində hiss edirəm.

Qədim - qayım Zəngəzur elində misilsiz bir şəhər idi Qafan şəhəri. Nəyə görə məndə həmişə belə bir hiss yaranır ki, bu şəhərdə doğulduğum üçüm olduqca xöşbəxt bir adamam. Həm də ümumiyyətlə,mənə elə gəlirdi ki, bu şəhərdə doğulanların hamısı xoşbəxtdirlər. Bəziləri nə vaxtsa xoşbəxt olub. Bəziləri də nə vaxtsa xoşbəxt olmağa hazırlaşırlar.

Bu yerlərin əzəli türk oymaqlarının olmağı hər kəsə bəlli idi. Bu yerin adı isə Qafan şəhəri idi. Qarşıda bir dağ vardı ki, onun da asdına Xustub dağı deyərdilər. Xustubun başından ilimiz 12 ay qar əskik olmazdı. Elə biləsən bu dağ başında qarı yaşatmaq, əritməmək, qarı insan yaddaşından silməmək, qarı bütün fəsillərdə insanlığa sevdirmək üşün yaratmışdı Yaradan. Xustubun dibindən axıb gələrək şəhəri iki yerə gözəl - gözəl ayıran çayın isə adı nə olsa yaxşıdır: Oxçu.

Deyirlər,
Unudulmuş oxucu,
Təbii ki mən bu şəhərdə doğulub 2-3 yaşıma kimi qala bilmişdim. Sonra nənəm Firəngiz anamın dəhşətli israrına rağmən məni valideynlərimdən alıb kəndimizə aparıb orda böyüdəcəkdi. Anamın hər sabah mənim əlimdən tutub üzüaşağı Sarı dərədən (Sarı dərə Qafanda türklərin kompakt yaşadığı bir həhəllə idi:-x.t.) çıxaraq körpüdən, Oxçi çayının üzərindən aşırıb baxçaya apardığını unuda bilmirəm. Baxçaya getmək istəmir, o səbəbdən dirənir, anam işə tələsdiyi üçün haqlı olaraq da məni şapparrıyaraq sürüyüb baxçaya götürürdü.

Sabah günəş qarşıdakı təpələrin üzərindən düz evimizin balaca pəncərəsindən içəri sızardı. Bəzən şaxıyardı. Bəzən vurardı. Evimizin önündə olduqca balaca bir həyətimiz vardı. Bu həyətdə gözümü açandan gördüyüm tut ağacı da özgə bir xarüqə idi. Bizdən yuxarıda qonşumuzun oğlu Tağının göyərçinlərinin gəlib bu tut ağacımızın başına qonmağı nədənsə çox xoşuma gələrdi. Qonşumuz Firat dayının oğlu Qənimətin o ağacın başındfan düşmədiyi də gün kimi yadımdadır. Onu da xatırlayıram ki, qonşularımızdan birinin oğlu əsgər gedirdi. Bizə gəlmişdi. Tutun altında durmuşduq. Atam israrla o oğlana deyirdi ki, a bala, bax, getdiyin yerdə tapmayacaqsan, girəvədi, tutdan ye. O da nədənsə yemək istəmir, hərdən əlini uzadıb bir tut qırıb ağzına atırdı. Hə, yadıma düşdü, Novruz dayının oğlu Rəfi idi. Mən onu İrəfi çağırırdım. Özü də rəngi qaraydı. Bir az da hind kinolarındakı baş rolda oynayan oğlana oxşayırdı. Bir də Bəhlul əmi vardı. Əmimin həbsxnadan dostu olmuşdu. Atamla da dostluq edirdi. Barmaqları bilək yoğunluğunda gərri-gövdəli iri - yarı bir adamdı. Həyatım boyu onun nəhəngliyində adam görməmişəm. Həbsxanada ad - san qoymuşdu. Şəhərdə Bəhlul əmini ermənilər barmaqla göstərirdilər. Bizə gələndə dizlərini yerə qoyub əllərini də ön ayaq kimi yapar, belinə minməyimi istəyrədi. Daha doğrusu nə vaxt alışqanlığım yaranmışdı bilmirəm, o gələn kimi üzərinə yeriyirdim. O da ədəb - ərkanla öz işini bilirmiş kimi əvvəlli vəziyyəti alıb məni belinə mindirirdi. Mən də “çu, çu, çu” deyərək ayaqlarımla qarnına vururdum ki, sürətlə hərəkət eləsin. Atamla anam üstümə səslənirdilər ki, düş aşağa, utanmırsan, əminin belinə minirsən. Mən düşməzdim. Bir az da cəsarətimi yəqin ki, Bəhlul əmidən alırdım: dəymə, uşaqdı, qoy, minsin: - deməyindən.

Dedim ya, Bəhlul əmi, Gorus həbsxanasında əmimlə birgə yatmışdı. Əmim danışırdı ki, təzə həbsə düşdüyündə, xeyli erməni üstünə tökülüşürlər. Bəhlul əmi də baxır ki, erməniləri tək canıyla şil-şüt eləyir. Elə odu - budu bərk dostlaşırlar. Bəhlul əminin vaxtı qurtardığından azadlığa buraxılmışdı. Əmimi isə Gorusdan İrəvan həbsxanasına aparmışdılar. Mən dört yaşımda İrəvandakı həbsxananı əmimin görüşünə gedərkən görmüşdün.

Deyirlər,
Unudulmuş oxucu,

Qafan deyəndə adına Sarı dərə deyilən qaldığımız ərazinin hər qarışı varlığıma həkk olunduğunun fərqindəyəm... Qafan deyəndə o təpələrə səpələnmiş balaca evləri və o evlərin üzərinə düşən işıqdan başqa heç nə düşünmürəm. O evlərdən gələn səslər isə dünyanın ən möcüzəli səsləri kimi, indi də varlığımı titrədir. Hərdən aşağıdakı dərədə qazların çığırtısı eşidilirdi. O səs, o qazların çığırtısı elə bil mənim uşaqlığımı xüsusi ilə öz əlində böyüdüb, öz inhisarında saxlayıb. Qazlar çığırışanda mənə nədənsə elə gəlir ki, hava soyuq, bir az bozumtul olurdu. Dərənin, Sarı dərənin o tayı bu tayı türklərin məskunlaşdığı həyət evlərdən ibarət idi. O tay, bu tay döşlərə səpələnmiş bu evlərin balaca olmağına baxmayaraq, o evlərdən çıxan, sabah işə gedən, axşam geri dönən o kişilərin necə də heybətli boy - buxunu olduğunu gözlərimin önündən çəkilmir. Dərədə üzüaşağı axıb Oxçi çayına gedib qarışan suda hərdən qazların başını o axıntıya necə soxduqlarını, sonra sağa - sola silkdiklərini, qanadlarını çırpıb səslərinə güc verdiklərini gözümlə gedib görürdüm. Bir dəfə o qazlardan biri mənim budumdan dişlədiyindən göm - göy göyərmişdi. Bu qazların əsasən Simuzər xalanın olduğunu yaxşı bilirdim. Simuzər xala ən sevdiyim qonşularımızdan biriydi. Oğlu Nəsir və qızı Məlahət məndən 5 - 6 yaş böyük idilər. Anam bəzən məni və bacım Bilqeyizi Simuzər xala gildə, qızının yanında qoyub işə gedərdi. Məlahət bizə konfetdən tutmuş suya, çaya, peraşkiyə qədər hər şey verərdi. Anam bizi aparmağa gələndə isə, getmək istəməzdik.

Sonralar onu da anladım ki, hər bir yer, yurt, ərazi, topraq, kənd - kəsək həm də insan, insanlar, sevdiklərim deməkdir. Heç bir ərazi insansız sizə doğma gələ bilməz və gəlməyəcək. Biz torpaqlarımızı itimədik, biz insanlarımızı itirdik.
(ardını oxuyacaqsınız)

Xanəmir Telmanoğlu