Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan sosial şəbəkədə "Ermənistan tarixi" adlı üçcildli kitabı nümayiş etdirib. O bildirib ki, üçcildlinin birinci cildini oxuyub bitirib: "Dərhal ikinci cildə başladım. Ermənistan tarixinin dərslərini öyrənmək. Əslində, mənim daim məşğul olduğum şey budur. Bu, indi bizim gündəliyimizdə yaşam yox, inkişaf məsələsinin olmasının səbəblərindən biridir".

Əvvəllər bu ölkədə "Erməni tarixi" adlı kitab tədris edilirdi. Ötən il Ermənistanda bu məsələ cəmiyyətdə geniş müzakirəyə səbəb olmuşdu.

Nikol Paşinyan məktəblərdə və ali təhsil ocaqlarında "Ermənistan tarixi"nin tədrisini təklif etmişdi. Onun bu kitabı yenidən gündəliyə gətirməsi həmin ideyanın həyata keçməsi istiqamətində fəaliyyət kimi də qiymətləndirilə bilər.

Bunun "Erməni tarixi"ndən elə ciddi fərqlənməyəcəyi istisna edilmir. Ola bilsin, bu kitabda Ermənistan dövlətinin yaranması məsələsi daha çox qabardılıb.

Azərbaycan, Türkiyə, Güney Azərbaycan, habelə, Gürcüstan ərazilərinə iddialar varmı? Yaxud bayraq və himndəki Ağrıdağa iddia aradan qalxıb? Urartuya iddiadan əl çəkib, bunun onlarla əlaqəsi olmadığı vurğulanıb? Eləcə də Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində qondarma respublikanın qurulduğu təsbit olunub? Habelə, 1915-ci ildə Osmanlı tarixindəki hadisələr "erməni soyqırımı" kimi təqdim edilməyib ki?

Hər halda vaxtilə "Erməni tarixi" kitabında bu və buna bənzər uydurma məsələlər öz əksini tapmışdı. O, erməni etnik qrupun hədəfi, arzusu, xəyalı, yuxularının məcmusu sayılırdı. Bu kitab onlara yol göstərirdi. Son 100 ildə bir neçə nəsil həmin "tarix"in əsasında tərbiyə olunmuşdu. Onlar ötən əsrdə Azərbaycan türklərinin Ermənistandan elə ona əsaslanaraq, himayəçilərinin yardımı ilə deportasiyasına nail olmuşdular.

"Artsaq" sözünün ermənicə olduğu iddiası da bu saxta kitabdan qaynaqlanır. Ancaq tarixi qaynaqlar bu sözün türk mənşəli olduğunu çoxdan təsdiqləyib. Qafqazda ilk xristian məbədi Qarabağda - qədim türk tayfası olan sakların toplu halda yaşadığı Ərsakda yaradılmışdır. Ermənistanın işğalı dövründə türklərə aid xristian məbədlər erməniləşdirilmişdi. Onlar kitabələri dünyaya erməni abidəsi kimi təqdim etmişdilər. Ərsak (Ər sak) – erkən orta əsrlərdə Qarabağın dağlıq hissəsi Sak Ərinin – igidinin adı ilə bağlı belə adlanırmış.

İşğalçılar Qarabağın adını da "dəyişməyə" cəhd göstərərək onu "Artsax" etməklə özününküləşdirmək istəyirdilər. Ancaq onların bu planı da alınmadı.

Qısası, ermənilərin tarixi saxta hadisələr əsasında yazılmışdı. Məsələn, bir qrup erməni Qarabağda qondarma rejim qurmağa səy göstərdi. Bu saxtakarlığa onlar Rusiya və başqa havadarlarının yardımı ilə nail olmağa çalışırdı. Ancaq Azərbaycan onların bu mifinin reallaşmasının qarşısını alaraq işğalçıları torpaqlarından qovdu. Güman ki, bir müddət sonra bu etnik qrupun "ideoloqları", yaxud "tarixçiləri" guya Qarabağda "dövlət qurduqları"nı iddia, sonra bunu "tarix" adlandırdıqları "kitaba" salıb, tədris, təbliğ edəcəklər.

Yəni "erməni tarixi" belə yaranır.

Nikol Paşinyanın oxuduğu kitabda buna oxşar "tarixi hadisələr"in nə qədər olduğu da, çox keçməz, məlum olar. Hələ ki Paşinyan erməni ideoloqları, müəllimlərinin türklərə qarşı apardığı ənənəvi iddialardan imtina edir. O, Ağrıdağın "Ararat" dağı adlandırılmasının Türkiyəyə ərazi iddiası olduğunu söyləmişdi. Bildirmişdi ki, bu şəraitdə Türkiyə Ermənistanla heç bir əlaqə qurmaz. Yaxud gerbdən ikibaşlı qartal, Ağrıdağ simvollarının götürülüməsi də onun erməni cəmiyyətinə reallığı göstərmək baxımından uğurlu addımı sayıla bilər.

Bu, həm də o deməkdir ki, Ermənistan hökuməti, elmi ictimaiyyəti, düşünən insanları keçmiş, saxta tarix kitablarından imtina etmək yolundadırlar.

Ötən gün Nikol Paşinyan Acapnyak inzibati rayonunda tələbə və şagirdlərlə görüşdə "Real Ermənistan" ideologiyasının istiqamətlərini də təqdim edib. Baş nazir görüşə qatılanların ideologiyanın prinsipləri, təhsil, infrastrukturun inkişafı, nəqliyyat problemlərinin həlli və başqa mövzulara aid suallarını cavablandırıb.

Paşinyan "Real Ermənistan" ideologiyasının konsepsiyasını 2025-ci il fevralın 19-da təqdim etmişdi. Hökumət başçısı bildirmişdi ki, müasir erməni ideologiyası transformasiya keçirir, tarix mərkəzli yanaşmadan "Real Ermənistan" konsepsiyasına keçir. Baş nazirin qənaətincə, bu, suveren dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinə, demokratiyaya, iqtisadi inkişafa və vətəndaşların şəxsi məsuliyyətinə diqqət yetirir, Vətəni dövlət kimi müəyyən edir.

"Real Ermənistan" ideologiyası sərhədlərin müdafiəsinə, rəqabət qabiliyyətinə, iqtisadi rifaha və vətəndaşların peşəkarlara çevrilməsinə diqqət yetirir. Dövlətçilik dəyəri olaraq, "Vətənini sevirsən - dövlətini möhkəmləndir" devizi açar rolunu oynayır. Bu, diaspor və ya tarixi miflərin prioritetini əvəz edir. Təhlükəsizlik və inkişaf yalnız tarixi yaddaşa deyil, regional sabitliyə və iqtisadi inkişafa yönəlmiş siyasətə keçiddir.

Bu konsepsiyada əvvəllər dominant olan ideyalara əsaslanan ideologiya, praqmatik yanaşma təklif olunur. Burada prioritet fəaliyyət göstərən Ermənistan Respublikasının təhlükəsizliyinin və suverenliyinin təmin edilməsidir.

14 maddəlik bu baxış sistemində Ermənistanın keçmiş vətəndaşlarına, qovulmuş, vətəndaşlıq hüququ tapdanmış, əmlakları əllərindən alınmış, mənimsənilmiş azərbaycanlılardan bəhs edilməyib. Burada, eyni zamanda, repatriasiya məsələsinin də nəzərdə tutulmaması konsepsiyanın yarımçıq olduğunu göstərir.

Bu baxışlar sistemi Ermənistanın konstitusiyasından üstün sayılmır. Odur ki, yarımçıq, təcavüzkar əsas qanun qaldıqca, qüvvədə olduqca Nikol Paşinyanın irəli sürdüyü "Real Ermənistan" konsepsiyasının gerçəkləşməsində problemlər yaranacaq. Çünki konstitusiya dövlətin ali hüquqi qüvvəyə malik olan əsas qanunudur. O, ölkənin həyatına aid bütün istiqamətləri özündə ehtiva edir. Başqa qanunlar və konsepsiyalar ona əsaslanmalı və zidd olmamalıdır. Bu baxımdan, Nikol Paşinyanın bir il öncə irəli sürdüyü "Real Ermənistan" ideoloji konsepsiyasının ölkə konstitusiyasında dəyişikliklər edilmədən reallaşması mümkünsüzdür.

Sənədin birinci maddəsində də yeni konstitusiyanın vacibliyindən bəhs edilib: "Bu, vətənpərvərlik modelinin inkişafı üçün, xalq, vətəndaşlar özlərini təkcə dövlətin qurucuları kimi deyil, həm də ondakı hüquq qaydalarının mənbəyi kimi dərk, ölkənin konstitusiya quruluşunu onların iştirakı ilə əldə edilmiş ümumi ictimai razılaşma kimi qəbul etməsi üçün vacibdir".

Orada qeyd edilib ki, bu kontekstdə yeni konstitusiyanın ümumxalq referendumu yolu ilə qəbulu mühüm əhəmiyyət kəsb edir, çünki bütün əvvəlki konstitusiya referendumları, ən azı ictimai qavrayışda, legitimlik baxımından ciddi problemlərə malikdir: "Yeni konstitusiyanın qəbul edilməsinin strateji məqsədi dövlətsiz millətin relikt (qalıq) davranışından dövlət yaradan xalqın davranışına keçiddir".

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də Münxen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində "Açıq dəhliz siyasəti? Trans-Xəzər əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi" mövzusunda panel müzakirələrdə qeyd edib ki, Ermənistan konstitusiyasından müstəqillik bəyannaməsinin çıxarılması sülh müqaviləsinin imzalanması üçün yeganə qalan ilkin şərtdir.

Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması "Real Ermənistan"a təkandır. Bu baxımdan, Ermənistanın yeni ideoloji sistemi və sülh sazişi konstitusiyanın dəyişməsindən asılıdır. Çünki uzun illər Azərbaycan və Türkiyəyə qarşı düşmənlik ruhunda formalaşdırılmış ideologiya, düşüncə sistemi məhv oldu, boş çıxdı. Odur ki, yeni sistem konstitusiya dəyişikliyi, sülh sazişindən sonra reallaşa bilər.(Report)